-Ποιος είναι ο ορισμός ενός queer Φιλανδού?

-Κάποιος που του αρέσουν οι γυναίκες περισσότερο από τα λεφτα.

-Πώς ανακαλύπτεις τους Κορεάτες στη γειτονιά σου?

-Άσε ένα κέρμα να κυλήσει στον δρόμο.

-Γιατί οι Αμερικάνοι έχουν μεγάλες μύτες?

-Γιατί ο αέρας είναι δωρεάν.

Αν δεν πιάσατε τα παραπάνω ανέκδοτα, δεν φταίει το χιούμορ σας. Άλλωστε δεν χρειάζεται να γελάσεις όντως με ένα ανέκδοτο για να το «πιάσεις». Αρκεί να γνωρίζεις τις παραδοχές και τα στερεότυπα στα οποία βασίζεται. Στην αυθεντική εκδοχή τα ανέκδοτα αυτά αφορούσαν Εβραίους και το αστείο συνίσταται ακριβώς στο ότι είναι οικουμενικά γνωστό πως οι αυτοί είναι φιλοχρήματοι. Και έχουν μεγάλες, γαμψές μύτες. Χωρίς αυτές τις παραδοχές το ανέκδοτο δεν μπορεί να λειτουργήσει. Και αντίστροφα: τα ανέκδοτα αυτά μας μαθαίνουν ότι οι Εβραίοι είναι φιλοχρήματοι. Και ότι τους αναγνωρίζουμε από τις γαμψές μύτες -όπως απεικονίζονται και στις γελοιογραφίες.

Μα είναι απλά ένα αστείο στερεότυπο θα πείτε. Το στερεότυπο αυτό όμως δεν είναι καθόλου άσχετο με το Ολοκαύτωμα και γενικότερα τις διώξεις των Εβραίων στην ευρωπαϊκή ιστορία. Η εικόνα του φιλάργυρου Εβραίου που θα έκανε τα πάντα για τα λεφτά διαιωνίζεται διαμέσου των αιώνων με λιβελογραφήματα όπως τα Πρωτόκολλα των Σοφών των Σιών. Αυτά τα “άκακα” αστειάκια δεν είναι παρά μια πιο εκλεπτυσμένη μορφή του αντισημιτισμού που έχει αποτελεσει τη βάση για τα πογκρομ στην Τσαρική Ρωσία μέχρι και δομικό στοιχείο την ναζιστική προπαγάνδας η οποία παρουσίαζε τους Εβραίους ως στυγνούς εκμεταλλευτές και τους κατεξοχήν φορείς του καπιταλισμού. Αυτό δε σημαίνει ότι τα ανέκδοτα για τους Εβραίους προκάλεσαν το Ολοκαύτωμα. Τα ανέκδοτα αυτά όμως είναι ταυτόχρονα σύμπτωμα του αντισημιτισμού και μέσο διάδοσής του. Τα στερεότυπα που αναπαράγουν τέτοιου είδους αστεία λοιπόν δεν είναι αθώα και πρέπει να τα βλέπουμε κριτικά. Βασίζονται στην ύπαρξη ενός συστήματος καταπίεσης και συμβάλλουν στην διαιώνισή του.

Ομοίως, τα σεξιστικά αστεία δεν είναι απλά αθώα αστεία. Στηρίζουν και ταυτόχρονα αναπαράγουν κλασικές πατριαρχικές παραδοχές: οι γυναίκες είναι τρελές, υστερικές, πουτάνες, φιλάρεσκες, υπερευαίσθητες, ζηλιάρες και αξίζουν τον χλευασμό μας αν είναι χοντρές, «γεροντοκόρες» ή φεμινίστριες. Όλα αυτά βασίζονται σε υπάρχουσες αντιλήψεις που στηρίζουν την ιδέα περί γυναικείας κατωτερότητας. Τα ανέκδοτα απλά φροντίζουν να τις φυσικοποιούν, να τις κανονικοποιούν και να τις σερβίρουν ως μια οικουμενική αλήθεια. Το δε δήθεν χιουμοράκι τις κάνει να φαίνονται ακίνδυνες. «Δεν είναι μισογυνικες γιατί δείτε, γελάμε όταν τα λέμε. Γελάστε κι εσείς. Μην είστε ξινές». Και μερικές γυναίκες όντως γελάνε –όπως ορισμέν@ γελάνε με τα κακά αστεία του αφεντικού τους.

Σύμφωνα με δύο θεωρίες σχετικά με το χιούμορ, αυτό χρησιμοποιείται είτε ως μηχανισμός ανακούφισης από μια δύσκολη κατάσταση (relief theory), είτε ως μέθοδος bonding μιας ομάδας γελώντας εις βάρος κάποιου τρίτου (superiority theory). Τα σεξιστικά αστεία ανήκουν στη δεύτερη κατηγορία καθώς βοηθούν τους άντρες που αστειεύονται εις βάρος των γυναικών να δεθούν μεταξύ τους και ταυτόχρονα να διατηρήσουν την αίσθηση ανωτερότητάς τους απέναντί μας. Η αναπαραγωγή των ίδιων αστείων περισσότερο ακούγεται σαν τα αλυχτά μιας αγέλης λύκων για να τρομάξουν το θήραμα, παρά με την βουβή κραυγή του απελπισμένου. Για παράδειγμα η οικονομική κρίση έχει αποτελέσει την αφορμή για γαλόνια χιούμορ. Είναι άλλο όμως να αυτοσαρκάζεσαι για την πενιχρή οικονομική σου κατάσταση, έχοντας το χιούμορ σαν μηχανισμό άμυνας όπως στο πρώτο παράδειγμα και κάτι ολότελα διαφορετικό να χρησιμοποιείς το χιούμορ προκειμένου να επιτεθείς, χλευάζοντας την επισφαλή θέση ενός λιγοτέρου προνομιούχου συμπολίτη σου. Από τα δύο αστεία μόνο το δεύτερο προκάλεσε αποστροφή.