H καλύτερη εκδήλωση αυτού που ο Byung Chul Han ονομάζει «Εκδίωξη του Άλλου» είναι το πώς όλα μας ανεξαιρέτως λατρεύουμε να καθόμαστε σπίτι να κάνουμε binge watching τρώγοντας παγωτό ή πίτσα. Όχι μόνο το λατρεύουμε αλλά το προτιμάμε και από τις περισσότερες άλλες επιλογές. Ποιος δεν έχει ακυρώσει σχέδια ή δεν έχει νιώσει ανακούφιση με την ακύρωση τους επειδή μπορεί να κάτσει άνετα και χωρίς τύψεις μπροστά σε μικρή ή καπως μεγαλύτερη οθόνη να δει 7 επεισόδια στη σειρά χωρίς καμία διακοπή? Όχι μονο αυτό αποτελεί μια κορυφαία πηγή απόλαυσης αλλά το γεγονός ότι αποτελεί εκδηλώνεται συχνά και με την μορφή humble bragging καθώς συνοδεύεται με μια μικρή δόση περηφάνιας. Αυτό φυσικά δεν είναι άσχετο με το γεγονός ότι το να είσαι αυτάρκης και ανεξάρτητος, να μην έχεις ανάγκη κανέναν, να μην αφήνειας κανέναν να επηρεάζει τη διάθεσή σου, προβάλλεται επιθετικά ως υπέρτατο ιδανικό από την ακραία ατομικιστική νεοφιλελεύθερη κοινωνία. Ε να λοιπόν, είμαστε τόσο αυτάρκεις που θα μπορούσαμε να μείνουμε σπίτι μας μόνοι μας ένα μήνα αρκεί να είχαμε  ιντερνετ και delivery. Βασικά, το κάναμε κιολας στην καραντίνα. Μπορεί να μην προσφέρει κάποια ιδιαίτερη συγκίνηση ή νέα εμπειρία αλλά είναι comfortable και αποκλείται να μας προκαλέσει οποιαδήποτε απογοήτευση ή ταραχή -εκτός ίσως από το μικρό υπαρξιακό κενό που νιώθουμε κάθε φορά που τελειώνει μια σειρά και μέχρι να βρούμε την επόμενη.

Η κατάσταση αυτή περνάει απαρατήρητη και θεωρείται είτε ως σχεδόν φυσικό επακόλουθο του πόσο καλύτερες έχουν γίνει οι σειρές είτε ως προσωπική κατάκτηση του καθενός που έχει βρει την εσωτερική γαλήνη ώστε να μπορεί να είναι μόνος του. Γίνεται κάπως ανησυχητικό βέβαια όταν συνειδητοποιήσει κανείς πόσο ταιριάζει με τις φιλελεύθερες αξίες και πόσο επικίνδυνη είναι πολιτικά η απομόνωση που συνεπάγεται. Αυτό που ο Byung Chul Han εννοεί με τον όρο «εκδιωγμό του Άλλου» είναι ο εξοβελισμός οτιδήποτε μας φέρνει αντιμέτωπους με την πραγματική διαφορά, την ετερότητα, το ξένο, το απρόβλεπτο και αυτό που δεν ταιριάζει με τις δικές μας προτιμήσεις ή ταυτότητες. Απόρροια αυτού είναι η τρομακτική δυσφορία που νιώθουμε κατά τη συνάντησή μας με κάποιον ή κάτι που δεν μπορούμε να ελέγξουμε, η περιφρόνηση που αισθανόμαστε προς οτιδήποτε δεν επιβεβαιώνει την ταυτότητά μας.

Μα, θα πει κάποιος εύλογα, δεν είναι καλό αυτό? Δεν είναι καλό που δεν ανεχόμαστε πλέον τους φασίστες ή τους κακοποιητικούς ανθρώπους στη ζωή μας? Που προτιμάμε να κάτσουμε σπίτι μας να δουμε σειρές αντί να κάνουμε ατελειώτο small talk στο οικογενειακό τραπέζι για το πόσα μαθήματα χρωστάμε ή το γιατί δεν έχουμε παντρευτεί ακόμα? Είναι δύσκολο να το αρνηθεί κανείς αυτό. Από την άλλη είναι δύσκολο να διαψευστεί η παραπάνω πρόταση όταν ως κακοποίηση μπορεί να χαρακτηριστεί οποιαδήποτε άβολη στιγμή μας με τους άλλους. Τα πάντα μπορούν να χαρακτηριστούν ως κακοποιητικά με την κατάλληλη ταμπέλα, πχ «trauma dumping”, “gas lighting”. Και οι πάντες μπορούν να χαρακτηριστούν ως «τοξικοί», για παράδειγμα είτε ως «avoidant” είτε ως «anxiously attached» δλδ ως άνθρωποι που θέλουν είτε παραπάνω είτε λιγότερη σύνδεση από όση επιθυμούμε εμείς.

Κατά μια έννοια η συζήτηση περί «ορίων» που πήρε τα πάνω της και με την διάδοση της ψυχοθεραπείας έχει να κάνει και με το πώς οι πάντες νιώθουμε διαρκώς ότι όλοι οι υπόλοιποι παραβιάζουν τα όριά μας. Καθώς ο φιλελευθερισμός ανάγει τους ανθρώπους σε περιχαρακωμένες μονάδες με αδιάτρητα σύνορα, ο Άλλος εκλαμβάνεται διαρκώς σαν κίνδυνος, σαν κάποιος που συνεχώς πολιορκεί και καταπατά αυτά τα όρια. Αυτός είναι και ο λόγος που μέρος του διαλόγου περί «παραβιαστικής συμπεριφοράς» έχει μετατοπιστεί από το έμφυλο θέμα της σεξουαλικής εκμετάλλευσης στα υποκειμενικά όρια του καθενός που νιώθει δυσφορία με τα δικά του προσωπικα κριτήρια. Τις προάλλες μια σελίδα με το όνομα «The political Feminist» έκανε ένα ολόκληρο rant για την ευαισθησία της στις έντονες μυρωδιές και το πώς θα πρέπει να το λαμβάνουμε αυτό υπόψη μας όταν ψεκαζόμαστε με άρωμα. Ούτε πολύ φεμινιστικό, ούτε ιδιαίτερα πολιτικό.

Σε αυτό το κλίμα γίνεται ολο και πιο εύκολο να ξεκόψουμε ανθρώπους για κάποια ‘προβληματική’ τους συμπεριφορά. Ναι αλλά δεν είναι καλό αυτό θα επιμείνει κάποιος? Δεν είναι καλό να μην ανέχεσαι τους ρατσιστές και τους μισογύνηδες? Ναι, κάποιοι χρειάστηκαν απίστευτη εσωτερική δύναμη να ξεκόψουν κάποιο χειριστικο σύντροφο ή έναν αδιανόητα controlling γονέα. Δεν είμαι πολύ σίγουρη όμως, ως κάποια που το έχει κάνει πολλάκις, ότι το να ξεκόψουμε έναν θείο που τον ενοχλεί το pride ή θεωρεί τη έκτρωση δολοφονία ή ένα date επειδή αρνήθηκε ότι ως Έλληνας έχει λευκό προνόμο ενέχει το ίδιο κόστος ή έχει οποιδήποτε αντίκτυπο. Εκ των υστέρων φαίνεται περισσότερο ως μία επιβεβαίωση της ταυτότητάς μου -είμαι τοσο φεμινίστρια που μπορώ να τσακωθώ με ολους και να την πω σε κάποιον που έτσι κι αλλιώς δεν τον έχω κάποια ανάγκη γιατι δεν είναι το αφεντικό μου. Είναι μια μάλλον κενή στιγμή αυτοεπιβεβαίωσης και προσωπικού empowerment παρά μια αυθεντικά πολιτική πράξη.

Η εκδίωξη του Άλλου όμως δεν έχει να κάνει μόνο με την προσωπική ζωή ούτε μονο με τον εξοστρακισμό προσώπων. Ακόμα και σε έναν πολιτικό χώρο είναι δύσκολο να συνυπάρξεις με άτομα με τα οποία οι απόψεις σας δεν ταυτίζονται 100%, είτε επειδή δεν μπορείς να ανεχτείς ότι διαφωνείτε σε ένα από τα 100 θέματα, εκ των οποίων στα 99 συμφωνείτε, είτε επειδή η συνύπαρξη μαζί τους μπορεί να μιάνει την δική σου πολιτική ταυτότητα.

Ταυτόχρονα είναι όλο και πιο δύσκολο να έρχεσαι σε επαφή με την σύγκρουση ή την απορριψη καθώς οι περισσότερες επαφές σου διαμεσολαβούνται πλέον από το διαδίκτυο και τον αλγόριθμο που. Μα, θα αντικρούσει πάλι κάποιος, δεν κάνει το διαδίκτυο ευκολότερη την επαφή και την σύνδεση, δεν συνεχίζει η σύγκρουση και η απόρριψη να υφίστανται απλώς απλώς με διαφορετικές μορφές? Είναι όμως έτσι? Ο Zygmunt Bauman γράφει στο κείμενό του “Consuming Life:

«Αν το δει κανείς από την πλευρά εκείνου που μένει απ’ έξω, το «δίκτυο» μοιάζει ανησυχητικά περισσότερο με έναν αμμόλοφο από κινούμενη άμμο που τον παρασέρνει ο άνεμος, παρά με ένα εργοτάξιο όπου χτίζονται αξιόπιστοι κοινωνικοί δεσμοί. Όταν τα ηλεκτρονικά δίκτυα επικοινωνίας εισέρχονται στον βιότοπο του ατομικού καταναλωτή, είναι εξαρχής εξοπλισμένα με έναν μηχανισμό ασφαλείας: τη δυνατότητα άμεσης, χωρίς κόπο και (ελπίζουμε) ανώδυνης αποσύνδεσης — της διακοπής της επικοινωνίας με τρόπο που αφήνει ορισμένα τμήματα του δικτύου χωρίς φροντίδα και τα στερεί από τη σημασία τους, μαζί με τη δύναμή τους να γίνονται ενοχλητικά. Αυτός ο μηχανισμός ασφαλείας, και όχι η ευκολία της επικοινωνίας, πόσο μάλλον της μόνιμης συνύπαρξης, είναι που καθιστά το ηλεκτρονικό υποκατάστατο της πρόσωπο με πρόσωπο κοινωνικότητας τόσο ελκυστικό για άνδρες και γυναίκες εκπαιδευμένους να λειτουργούν σε έναν κόσμο διαμεσολαβημένο από την αγορά. Σε έναν τέτοιο κόσμο, η ουσία της ατομικής ελευθερίας βρίσκεται πολύ περισσότερο στην πράξη της απαλλαγής από ό,τι είναι ανεπιθύμητο, παρά στην απόκτηση αυτού που επιθυμεί κανείς. Ο μηχανισμός ασφαλείας που επιτρέπει την άμεση αποσύνδεση κατά βούληση ταιριάζει απόλυτα με τις βασικές επιταγές της καταναλωτικής κουλτούρας· όμως οι κοινωνικοί δεσμοί —και οι δεξιότητες που απαιτούνται για να δημιουργούνται και να συντηρούνται— αποτελούν τα πρώτα και σημαντικότερα παράπλευρα θύματά της.”

Με λίγα λόγια είναι πιο εύκολο να επιχειρίσεις επαφή και να διαχειριστείς την απόρριψη όταν ο Άλλος είναι ένα μακρινό άβαταρ. Είναι πιο εύκολο να διαχειριστείς την ακραία άποψη που σου πετάει ως rage bait ο αλγόριθμος όταν μπορείς να επιλέξεις αν θα κάνεις engage ή θα την μπλοκάρεις. Ακομα και οι θλιβεροί haters μου που διαβάζουν ευλαβικά τα κατεβατά στο blog μου και σχολιάζουν εμμονικά σε αυτό το κάνουν από την άνεση του σπιτιού τους επιλέγοντας την στιγμή που έχουν όρεξη να εκτονωθούν κι εγώ φυσικά επιλέγω να τους αφήνω επειδή τους βλέπω μόνο ως επέκταση του εαυτού μου -ως ανθρώπους που ετεροκαθρρίζονται από μένα και που βελτιώνουν κάπως τα στατιστικά μου. Είμαι δε σίγουροι ότι κάποιες θα πατήσουν το κουμπί του unfollow εξαιτίας αυτού του κειμένου ισχυριζόμενες ότι καλώ τις γυναίκες να ανεχτούν βιαστές ή κάτι τέτοιο. Και ποια από εμάς δεν έχει πατήσει το unfollow ή το μπλοκ σε απάντηση κάποιας σελίδας με την οποία συμφωνεί στην πρώτη διαφωνία που εκλάβαμε ως προσωπική προδοσία.  

Ο ιστορικός Hobsbawm παρατηρεί το πώς η υποχώρηση των κινημάτων συνδέθηκε και με την εισαγωγή της τηλεόρασης ως μιας οικογενειακής δραστηριότητας στο σπίτι σε σχέση με την συλλογική παρακολούθηση ταινιών στο σινεμά ή την μετάδοσης αθλητικών γεγονότων σε δημόσιο χώρο. Η εκδίωξη του Άλλου ξεκινά από το πώς δεν χρειάζεται πλέον να δούμε μια ταινία απλά επειδή παίζει στην τηλεόραση και να ανεχτούμε τις διαφημίσεις πληρώνοντας ένα αντίτιμο και επεκτείνεται στο πώς περιμένουμε τα πάντα στη ζωή μας να είναι customized, ελεγχόμενα και απόλυτα συμβατά με τα γούστα μας. Την ίδια ώρα βέβαια που ο έλεγχος της ζωής μας στον καπιταλισμό ξεφεύγει όλο και περισσότερο από τα χέρια μας κι εμείς αδυνατούμε να δράσουμε πολιτικά για να το σταματήσουμε. Ίσως αυτά τα δύο να μην είναι τόσο άσχετα μεταξύ τους.

Υπάρχει μια τάση που έχω παρατηρήσει σε όλες τις σειρές και τις ταινίες που κυκλοφορούν τα τουλάχιστον 5 τελευταία χρόνια: την ενσωμάτωση ενός είδους ταξικού μίσους στην πλοκή και την αισθητική των σειρών και ένα είδος αναστοχαστικότητας όσον αφορά τον καπιταλισμό. Ο καπιταλισμός δεν είναι πια ο ελέφαντας στο δωμάτιο, η πλοκή δεν εκτυλίσσεται σε ένα ουδέτερο, ανιστορικό σύμπαν αλλά το ίδιο το σύστημα συχνά κατονομάζεται ρητά-ακόμα και αν δεν είναι με τον τρόπο που θα αναφερόταν σε αυτό ένας μαρξιστής.  Από τις ρομαντικές comedy μέχρι τις ταινίες δράσης η λέξη «καπιταλισμός» αναφέρεται explicitly με τρόπο που δεν γινόταν παλιότερα. Οι πρωταγωνιστές αναφέρονται σε αυτόν όταν θέλουν να δικαιολογήσουν την επιδίωξη του κέρδους από την μικρή, τίμια επιχείρησή τους όπως ο Seth Rogen στο Platonic, όταν θέλουν να καταγγείλουν την χλιδή των πλουσίων όπως στο We were Liars ή όταν θέλει να καταδείξουν τον νεποτισμό και τα προνόμια της ανώτερης τάξης όπως στο Your Friends and Neighbors.

Ακόμα και όταν δεν αναφέρεται ρητά ο καπιταλισμός όμως, η ίδια η πλοκή φαίνεται πλέον να αναδεικνύει σχεδόν πάντα ένα είδος ταξικής ανισότητας ή αδικων προνομίων, είτε παρουσιάζοντας καθόλου κολακευτικά τους πλούσιους ως αλαζόνες, σνομπ, κακότροπους και out of touch (The Perfect Couple, I love that for You, Sirens, We were liars, Hacks), είτε παρουσιάζοντας τον κόσμο των επιχειρήσεων ως εστία διαφθοράς (πχ  Severance, Succession, The Boys, the Morning Show), είτε ακόμα βάζοντας τον σοσιαλισμό στην εικόνα (Poor things, Carnival Row).

Θα μπορούσε κανεις να πει ότι αυτή είναι μια αισιόδοξη εικόνα. Η Αμερική είναι ένα καζάνι που βράζει και ο κοινωνικός αναβρασμός διαχέεται αναπόφευκτα προς την βιομηχανία του θεάματος, η τελευταία μπορεί κιόλας να συνεισφέρει σε αυτόν. Και όμως , βλέπουμε στην πράξη πως σε κάθε μία από τις περιπτώσεις το ίδιο το έργο φροντίζει είτε να διοχετεύσει την οργή σε ανώδυνους στόχους είτε να προσφέρει ένα άκρως αποριζοσπαστικοποιημένο μήνυμα. Κατά μία έννοια μιλάμε εδώ για την κλασική παρατήρηση του Μark Fisher ότι η βιομηχανία του θεάματος απλά προ-ενσωματώνει μια κριτική στον καπιταλισμό έτσι ώστε μια ταινία να «είναι αντικαπιταλιστική για λογαριασμό μας, επιτρέποντάς μας να συνεχίσουμε να καταναλώνουμε με ασυδοσία». Μιλάμε όμως και για πιο συγκεκριμένα plot devices και αισθητικές επιλογές που επεισόδιο με επεισόδιο καταφέρνουν εν τέλει να υπηρετουν το σύστημα όσο και αν προσποιούνται ότι το καταγγέλλουν. Μπορούμε να βρούμε ντουζίνες τρόπους που γινεται αυτό αλλά παρακάτω είναι 3 από τα κυριότερα μοτίβα που έχω ξεχωρίσει.

Η πιο συνηθισμένη μέθοδος για να το πετύχει αυτό είναι ξεχωρίζοντας ένα μέρος της αστικής τάξης ως «καλό». Είτε στη βάση του φύλου (οι γυναίκες εκατομμυριούχοι είναι καλύτερες από τους άντρες  όπως στο Ted Lasso, και προστατεύουν τις άλλες γυναίκες από τον μισογυνισμό όπως στο Hacks), είτε στη βάση της φυλής (οι μαύροι εκατομμυριούχοι είναι καλύτεροι γιατί είναι αυτοδημιούργητοι και θυμούνται τις ρίζες τους όπως στο Imperfect Women), είτε σε διαγενεακή βάση (οι σημερινοί νεαροί γόνοι των πλούσιων οικογενειών είναι πιο woke και πιο συνειδητοποιημένοι σχετικά με τα προνόμιά τους όπως στο We Were Liars).  Συμβαδίζοντας εδώ με μια λιμπεραλ φεμινιστική τάση σύμφωνα με την οποία η εργασιακή εκμετάλλευση παραμελείται προς όφελος της κατάδειξης της τοξικής αρρενωπότητας, της σεξουαλικής παρενόχλησης και του ρατσισμού, το αφήγημα ότι «υπάρχουν και καλά αφεντικά» προσφέρει ένα αισιόδοξο μήνυμα για το μέλλον όπου θα υπάρχει μεγαλύτερο diversity και περισσότερη γενναιοδωρία στις τάξεις των αφεντικών. Ο καπιταλισμός ήταν κακός γιατι η παλιοί πλούσιοι ήταν κακοί, μοχθηροί, και αδίστακτοι, το woke κινημα όμως παράγει «ηθικούς» δισεκατομμυριούχους όπως η Τaylor Swift που δίνει μεγάλα bonus στους εργαζομένους της και αποφεύγει τις προβληματικές δηλώσεις. Το μέλλον μας προδιαγράφεται λαμπρό.

Η άλλη μέθοδος έχει να κάνει κι αυτή με την μετατόπιση του προβλήματος στην σφαίρα της προσωπικής ηθικής και της ατομικής συμπεριφοράς και αφορά το πώς οι φτωχοί και καταπιεσμένοι είτε δείχνουν τόσο απαίσιες, δόλιες και κανιβαλιστικές συμπεριφορές που χάνουν στο τέλος το δίκιο τους (Parasites, Shameless) είτε τελικά αποδεικνύουν ότι όταν αποκτήσουν εξουσία είναι εξίσου κακοί ή μάλλον χειρότεροι από τους μεγαλοαστούς που τους καταπίεζαν (Beef, Sirens). Το ταξικό μίσος δηλαδή ερμηνεύεται ως απλός φθόνος γι αυτό που οι κατώτερες τάξεις θα ήθελαν να αποκτήσουν αλλά δεν μπορούν και άρα η ταξική καταπίεση φυσικοποιείται ως ένα εγγενές ένστικτο: κάποιοι άνθρωποι απλά είναι φρικτοί και αδίστακτοι και η ανθρωπότητα πάντα θα υποφέρει από αυτούς όποιες και αν είναι οι σχέσεις παραγωγής. Αξιοσημείωτο είναι ότι στη σειρά Shameless που περιγράφει την μίζερη πραγματικότητα του αμερικανικού λευκού λούμπεν προλεταριάτου, οι φτωχοί την πατάνε σχεδόν αποκλειστικά από άλλους φτωχούς ή απλα αυτοσαμποτάρονται ενώ τα αφεντικά συνήθως είναι και τα πιο ηθικά ακέραια.

H τρίτη και πιο ύπουλη μέθοδος όμως είναι η εξής: η ηδονοβλεπτική ματιά στην ζωή των πλουσίων με τα εντυπωσιακά ευρύχωρα διαμερίσματα με τις πισίνες, την καλόγουστη μίνιμαλ διακόσμηση και τις εντυπωσιακές θέες, τα εξαιρετικά, φίνα καλοραμμένα ρούχα τους, τα τεράστια κότερα, τις σχεδόν διαρκείς διακοπές τους, τα πανάκριβα εστιατόρια στα οποία δειπνούν, τα αψεγάδιαστα σώματα και πρόσωπα τους που δεν κρύβουν ότι είναι αποτέλεσμα αισθητικής παρέμβασης και ακριβών προϊόντων ουσιαστικά μας εντείνουν την επιθυμία για το είδος της ζωής που ζουν, μας δείχνουν τι ακριβώς θα έπρεπε να εποφθαλμιούμε. Πουθενά δεν είναι αυτό πιο αισθητό από την σειρά Your Friends & Neighbors που υποτίθεται υιοθετεί μια κριτική ματιά προς την διεφθαρμένη και κομπιναδόρικη αργόσχολη ανώτερη τάξη των πολυτελών προαστίων. Και ενώ ο ξεπεσμένος  πρωην πλούσιος πρωταγωνιστής αναγκάζετα να εισβάλλει στα σπίτια των γειτόνων του και να αποσπά αντικείμενα αξίας, κάθε διάρρηξη συνοδεύεται από ένα κλιπ που εξηγεί γιατί το εν λόγω αντικείμενο είναι πολύτιμο. Το κλιπ αυτό όμως μοιάζει ΑΚΡΙΒΩΣ σαν διαφήμιση που έχει ενσωματωθεί στο σενάριο εξυπηρετώντας τάχα την πλοκή.  Όσο λοιπόν και να φαίνεται ότι o κόσμος του θεάματος κατακρίνει τους πλούσιους η αδιάκοπη εμμονή του με αυτούς δεν είναι παρά μια διαρκής διαφήμιση των πραγμάτων που μας υποδεικνύονται ως σύμβολα status και άρα αντικείμενα πόθου.

Ας αναρωτηθούμε άλλωστε πού ξέρουμε ποια αμάξια ή ρολόγια θεωρούνται τα πιο prestigious δεδομένου ότι ελάχιστες από εμάς βλέπουν πλέον διαφημίσεις, πόσο μάλλον διαφημίσεις ειδών πολυτελείας, αν όχι μέσω από τις ταινίες στις οποίες οι διαφημίσεις έχουν εδώ και καιρό ενσωματωθεί? Πέρα όμως από διαφημίσεις, η επειδικτική κατανάλωση των πλουσίων χρησιμοποιείται όχι μόνο ως παράδειγμα προς μίμηση αλλά και ως σημάδι της ανωτερότητάς τους που προκαλεί την αίσθηση της διάκρισής τους απο εμάς, τον τρόπο που περιβάλλονται από μια θεική αύρα και προκαλούν δέος. Όπως παρατηρεί και ο Byung-Chul Han:

Η εξουσία και το μεγαλείο έχουν εγκαταλείψει προ πολλού το πεδίο της πολιτικής και έχουν μετατοπιστεί στα ενδότερα του κεφαλαίου. Οι διαφημίσεις αποτελούν την καπιταλιστική εκδοχή των εκκλησιαστικών ύμνων. Οι star που εγκωμιάζουν τα νέα προϊόντα είναι οι σύγχρονοι άγγελοι. Οι καπιταλιστική ύμνοι δημιουργούν το μεγαλείο. Αυτη είναι η λαμπερή όψη της εξουσίας που εκπροσωπείται αποκλειστικά από το κεφάλαιο. Η επιδοκιμασία με την οποία ανταμείβεται το κεφάλαιο αποκαλείται κατανάλωση

Byung-Chul Han, Toπολογία της Βίας

Ο λόγος που τόσος κόσμος έχει σοκαριστεί επειδη έχουμε κατουρηθεί στα γέλια που ένας φασίστας έφαγε σφαίρες στο λαιμό την ώρα που έκανε την ρατσιστικη ομιλιά του είναι κυρίως η αισθητικοποίηση της πολιτικής, Η φιλελεύθερη αντίληψη περί πολιτισμένου διαλόγου δίνει έμφαση στους καθώς πρέπει τρόπους, στα προσωπικά αισθήματα και την ατομική ηθική βάζοντας σε δεύτερη μοίρα τη συστημικότητα της πολιτικής που παράγεται σε κεντρικό επίπεδο. Η βία του συστήματος γίνεται αόρατη αφού όλοι σοκαριζόμαστε από την βία των λεξεων και των εικόνων.

Έτσι λογίζεται συχνά ότι οι αναρχικοί, οι αριστερές, οι κομμουνιστές, οι φεμινίστριες και οι άνθρωποι των κινημάτων είναι αναρχικοί, αριστερές, κομμουνιστές, φεμινίστριες κτλ λόγω κάποιας ηθικής ανωτερότητας, ότι είναι απλά «καλοί» και ευαίσθητοι άνθρωποι, ευγενικοί και με καλή ανατροφή, από ζεστά όλο θαλπωρή σπιτικά, που ανατριχιάζουν με την βία, σε αντίθεση με τους απολίτιστους ούγκανους της ακροδεξιάς. Η Αριστερά έχει γίνει συνώνυμο με τα λεπτά συναισθήματα και τα καλοδιατυπωμένα επιχειρήματα σε αντίθεση με την σκληρότητα και την ανορθογραφια δεξιών. Η Αριστερά καμια φορά σχεδόν οικειοποιείται την χριστιανική ηθική, και μετά επιδίδεται σε ένα μάταιο αγώνα να αναδειξει την αντίφαση, ότι η αριστεροί είναι πιο κοντά στην διδασκαλιά του Ιησου από τους Έλληνορθοδοξους πατριώτες ή τους ρατσιστες προτεσταντες που δεν αγαπούν τον πλησίον τους λες και το πρόβλημα είναι ότι οι τελευταίοι δεν έχουν διαβάσει προσεκτικότερα την Κενή Διαθήκη.

Σε αυτό βέβαια είναι συνένοχη και η ιδια φιλελευθεροποιημένη προοδευτική μερίδα της κοινωνίας που εχει ταυτίσει τους αγώνες με ένα αίσθημα απέραντης ενοχικότητας -όσο πιο ενοχικά νιώθεις και όσο πιο εύκολα τριγκάρεσαι τοσο πιο αγνός αγωνιστής είσαι- και προσωπικής ηθικής ανωτερότητας. Είμαστε στην σωστή πλευρά της ιστορίας και θα νικήσουμε χωρίς να χρειαστεί να ασκήσουμε βία γιατί είμαστε καλύτεροι άνθρωποι . Αν χάσουμε αυτό το ηθικό πλεονέκτημα, θα αξίζει καν η νίκη στους ταξικούς μας αγώνες ή μήπως θα γίνουμε «ίδιοι» με αυτούς που μας εκμεταλλεύονται επειδή είναι κακοί και άπληστοι άνθρωποι ή σαν τους φασίστες που σκοτώνουν οποιον διαφωνεί μαζί τους?

Φυσικά ο ίδιος ο φασίστας μακαρίτης Charlie -όπως και άλλοι όπως ο Σαπίρο και διαφορες περσόνες της ακροδεξιάς -διέψευδε επίσης αυτό το δίπολο καθώς εστεκαν υποτίθεται υπερ του «διαλόγου» -ενός διαλόγου φυσικα στημένου που δεν μπορούσαν να χάσουν αφού έτσι κι αλλιώς στόχος ήταν η γελιοποίηση των αντιπαλων τους. Αυτή η υπερβολική έμφαση στον διαλογο βέβαια δεν σημαίνει καμία τρομερή φιλοσοφική εκλέπτυνση των επιχειρημάτων, είναι απλα η διαμεσολάβηση της πολιτικής από καλοσκηνοθετημένες εικόνες διαβασμένων ανθρώπων της ελίτ που ανταλλάζουν απόψεις σε πάνελ, χωρίς να υψώνουν τον τόνο της φωνής τους, σε χώρους αποστειρωμένους και «ουδέτερους», κάπου μακριά από εκεί που λαμβάνει χώρα η καθημερινή συστημική βία. Η εμμονή με την «ελευθερία της έκφρασης» να προσθέσουμε δεν έχει κανένα ιδιαίτερο νόημα εντός ενός συστήματος που έτσι κι αλλιώς το Κράτος και το Κεφάλαιο διαθέτουν υπεροπλια των μέσων να προπαγανδίσουν και να επιβάλλουν την «αποψη» τους ως κανονικότητα. Τα πάντα είναι απλά ένα θέατρο που δίνει την εντύπωση ότι νικάει ο πιο άξιος, αυτός που καταφέρνει να πείσει τους περισσότερους.

Βαριέμαι φρικτά ολες αυτές τις απολίτικες εκκλήσεις για ενσυναίσθηση και civility από ανθρώπους που χέζονται πάνω τους μην κλιμακωθουν τα πράγματα γιατί νιωθουν ακόμα υπερβολικά άνετα με το τρέχον επίπεδο βιας. Αν φοβόμαστε ότι θα τις φάμε, αυτός είναι λόγος να οργανωθούμε καλύτερα, όχι να εγκαλούμε τους άλλους να κάτσουν ήσυχα ούτε να διακηρύσσουμε πόσο κατά της βίας είμαστε. Γι αυτο γουστάρω που η Αναρχία τουλαχιστον κάνει embrace την χρηση βίας αψηφώντας αυτή την ασφυκτική φιλελέ υποκρισία. Να προσθεσω οτι αν η χρηση βιας δικαιολογεί την κρατική καταστολή αυτό ειναι επειδη το επιτρεπει το μισος της μιας πλευρας και η ενοχικότητα της αλλης.

Σταματήστε λοιπόν να προσποιείστε ότι ο Chrlie Kirk ήταν σαν τον μπαρμπας σας με τα ρατσιστικά σχόλια στο οικογενειακό τραπέζι και όχι ενα κομμάτι του κατεστημένου που τα έπαιρνε από παντού για να κολακεύει το κοινό του ώστε να μπορει να συντηρείται ένα σύστημα που μας στερεί το οξυγόνο κάθε μερα. Ξερναω. Κανείς δε είπε να μπουκετώνουμε όποιον ταξιτζή αρχίζει τις boomer μαλακίες και να μην προσφέρουμε ποτέ επιχειρήματα, αλλά όταν είσαι ο πυλώνας του συστήματος που χαιδεύει bootlickers για να σπείρει θάνατο, όταν έχεις κάνει τον ρατσισμό και τον μισογυνισμό διεθνή καριέρα, ε, όταν φας μερικές σφαίρες στην μάπα θα το απολαύσουμε χωρίς τύψεις.

Ο πρόσφατος θάνατος του Mad Clip έφερε στην επικαιρότητα τον προβληματισμό σχετικά με τα πρότυπα που προβάλλει η τραπ μουσική. Οι επικριτές του είδους φαίνεται να σοκάρονται με τη χυδαία γλώσσα, τον ωμό μισογυνισμό, την ακραία αντικειμενοποίηση των γυναικών και την ανάδειξη της τοξικής αρρενωπότητας, της επιδεικτικής κατανάλωσης, του glorification των ναρκωτικών και της εγκληματικότητας ως αυταξίες. Για εμένα, που είμαι ταυτόχρονα φεμινίστρια και fan του είδους, τα πράγματα είναι λίγο πιο περίπλοκα. Από τη μία φυσικά και βρίσκω τη γλώσσα και τις αξίες που προβάλλει η τραπ προβληματικές. Από την άλλη, δε μου αρέσει να προσποιούμαι ότι αυτά είναι αποκλειστικότητα της συγκεκριμένης μουσικής.

Συχνά μάλιστα βρίσκω όλη αυτή την κριτική μία κουτοπόνηρη προσπάθεια κάποιων να αποποιηθούν κάθε ευθύνη περί σεξισμού και τοξικής αρρενωπότητας μεταθέτοντάς τα σε μία υποομάδα ή υποκουλτούρα της οποίας δε μετέχουν. Με τρόπο παρόμοιο με τον οποίο σκάνε διάφοροι στη σελίδα και απαιτούν επανειλημμένως να κάνουμε κριτική των ριάλιτι, της θρησκείας γενικότερα ή του Ισλάμ ειδικότερα, μου φαίνεται ένας κομψός τρόπος αυτό-επιβεβαίωσης και απαλλαγής από κατηγορίες για σεξισμό έτσι ώστε το ζήτημα να μετατρέπεται τελικά σε μια κριτική όχι στον σεξισμό και την πατριαρχία, αλλά σε μία διαφορετική αισθητική ή μία υποκουλτούρα που νιώθουν ξένη προς τους ίδιους.

Η κριτική αυτή μπορεί να εμπεριέχει και ταξικό πρόσημο αν αναλογιστούμε για παράδειγμα τις ταξικές καταβολές και την απεύθυνση της τραπ, των realities ή των θρησκευτικών προλήψεων. Η απόρριψη και διακωμώδησή τους εμπεριέχουν συχνά μια επιτελεστικότητα μέσω της οποίας κάποιος έχει τη δυνατότητα να επιβεβαιώσει την ταξική, αισθητική και διανοητική του ανωτερότητα, την ίδια ώρα που μπορεί να καταναλώνει και να αναπαράγει άλλες πιο εύπεπτες μορφές μισογυνισμού και εξουσίας.

Μου φαίνεται για παράδειγμα από αφελές έως υποκριτικό να σοκαριζόμαστε τόσο με τους στίχους το Light στο κομμάτι που φέρνει τον τίτλο του γυναικοκτόνου Ο.J.

“Ξέρεις ότι θα σε σκότωνα,
Αν με πλήγωνες θα το ‘κανα,
Αν με κάποιον άλλο σ’ έπιανα,
Ξέρεις ότι θα το τελείωνα»

την ίδια ώρα που γενιές μεγάλωσαν σιγοτραγουδώντας χαρωπά γλυκερούς στίχους όπως:

«Γιατί με κάνεις να πονώ να υποφέρω τόσο,
Πρόσεξε γιατί μπορεί να σε σκοτώσω
Δεν αντέχω να σε βλέπω μ’ άλλους να γυρνάς
Γιατί με κάνεις να πονώ να υποφέρω τόσο
Πρόσεξε γιατί μπορεί να σε σκοτώσω
Πάψε πλέον να με τυραννάς»

Το πρόβλημα εδώ είναι ότι τα δύο κομμάτια εμπεριέχουν ακριβώς το ίδιο μοιραίο για τις γυναίκες πατριαρχικό μήνυμα, στην πρώτη περίπτωση όμως είναι η γλώσσα και η αισθητική της τραπ που προκαλεί την αγανάκτηση, ενώ στη δεύτερη περνάει σχεδόν απαρατήρητο. Όπως παρατηρεί και ο Halberstam, γνωστός ακαδημαϊκός της queer θεωρίας:

«πολλοί σχολιαστές της σύγχρονης αρρενωπότητας φτάνουν γρήγορα στη gangsta rap όταν θέλουν να παραθέσουν ένα ξεκάθαρο παράδειγμα σεξιστικών στίχων και συμπεριφορών. Και όμως, πολυάριθμα απαλά ροκ τραγούδια από τους John Mayer, Keith Urban και άλλων περνούν βαθιά σεξιστικά μηνύματα παιγμένα πάνω σε γλυκούς ρυθμούς.»

Συγκρίνοντας ένα τραγούδι του Keith Urban, ο οποίος δηλώνει πως θέλει μια γυναίκα να του μαγειρεύει και να χορεύει γυμνή στο μπαρ με αυτό του Jay Z, που λέει « If you’re having girl problems I feel bad for you son / I got 99 problems but a bitch ain’t one», o Halberstam παρατηρεί πως η χρήση της λέξης «bitch» παρά το θετικό νόημα της φράσης, προσδίδει μια σεξιστική χροιά με τρόπο που το τραγούδι του Keith Urban δεν το κάνει.

Θα ήταν ανόητο να υποστηρίξουμε, λοιπόν, πως η τραπ αποτελεί την υπέρτατη πηγή της τοξικής αρρενωπότητας και του προτύπου των γρήγορων αμαξιών, της εγκληματικότητας, της βίας, της ματσίλας, της παραβατικότητας ως μαγκιάς, της αντικειμενοποίησης της γυναίκας, του κυνηγιού του εύκολου (?) χρήματος, πράγματα δηλαδή που είναι σταθερά στην κουλτούρα μας εδώ και δεκαετίες -αρκεί να αναλογιστούμε διαχρονικά και mainstream πρότυπα αρρενωπότητας, όπως ο James Bond.

Αυτό δε σημαίνει φυσικά ότι η τραπ είναι υπεράνω κριτικής και δε βρίθει μισογυνισμού, τοξικής αρρενωπότητας και νεοφιλελεύθερων ιδανικών, αυτά όμως δεν είναι δική της επινόηση, προϋπήρχαν αυτής και είναι διάχυτα παντού. Αυτό που συμβαίνει με το συγκεκριμένο είδος είναι ότι ο μισογυνισμός του είναι πιο ωμός, πιο εξόφθαλμος και η γλώσσα του πιο χυδαία, με τρόπο που ενοχλεί όταν σε άλλα είδη πλασάρεται με τρόπο πιο υπόγειο, ρομαντικοποιημένο και ύπουλο, άρα και πιο αποδεκτό. Η τραπ συγκεκριμένα, ως μια μουσική που προέρχεται από περιθωριοποιημένες ομάδες, δεν κάνει καμία προσπάθεια να προσαρμόσει τη γλώσσα της και την αισθητική της στους κυρίαρχους μικροαστικούς κανόνες. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί να αυτό-παρουσιάζεται ως αντισυμβατική, ενώ στην πραγματικότητα αναπαράγει κυρίαρχα πρότυπα. Κι εδώ είναι το tricky σημείο, γιατί έτσι διατηρεί την τεράστια αφομοιοτικής της ικανότητα μέσα από μια ψευδεπίγραφη αυθεντικότητα, αν όχι και επαναστατικότητα.

Όπως το θέτει ο Mark Fischer στο βιβλίο του «Καπιταλιστικός Ρεαλισμός»:

Η gangsta rap ούτε απλώς αντανακλά προϋπάρχουσες κοινωνικές συνθήκες, όπως πολλοί από τους οπαδούς της υποστηρίζουν, ούτε είναι απλώς η αιτία αυτών των συνθηκών, όπως υποστηρίζουν οι κριτικοί της – μάλλον, είναι το κύκλωμα, όπου το χιπ χοπ και το ύστερο καπιταλιστικό κοινωνικό πεδίο αλληλοτρέφονται, αποτελώντας ένα από τα μέσα με τα οποία ο καπιταλιστικός ρεαλισμός μεταμορφώνεται σε ένα είδος αντιμυθικού μύθου. Η συνάφεια μεταξύ του χιπ χοπ και των γκανγκστερικών φιλμ, όπως ο Σημαδεμένος, η τριλογία του Νονού, το Reservoir Dogs, το Καλά παιδιά και το Pulp Fiction, προκύπτει από την κοινή τους δήλωση ότι έχουν απογυμνώσει τον κόσμο από συναισθηματικές ψευδαισθήσεις και ότι τον βλέπουν «ως αυτό που πραγματικά είναι»: ένας χομπσιανός πόλεμος όλων εναντίον όλων, ένα σύστημα αέναης εκμετάλλευσης και γενικευμένης εγκληματικότητας. Στο χιπ χοπ, γράφει ο Reynolds, «το να ‘έχεις επαφή με την πραγματικότητα’ σημαίνει το να έρχεσαι αντιμέτωπος με μια φυσική κατάσταση όπου το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό, όπου είσαι είτε νικητής είτε χαμένος, και όπου οι περισσότεροι θα είναι χαμένοι».

Εν ολίγοις, η τραπ δίνει φωνή σε περιθωριοποιημένες ομάδες περιγράφοντας τον καθημερινό αγώνα τους και τη σύγκρουσή τους με την αστυνομία, τη φτώχεια, τον κοινωνικό αποκλεισμό και υπό αυτήν την έννοια έχει αντισυστημικά χαρακτηριστικά. Οι αξίες που προβάλλει όμως δε διατηρούν ένα εξεγερσιακό πρόσημο, γιατί εν τέλει αποδέχονται το σύστημα όπως είναι και προβάλλουν ως υπέρτατη αξία όχι την ανατροπή του, αλλά την επιβίωσή και την κυριαρχία εντός του. Περιγράφοντας κυνικά τον κόσμο ως μια ζούγκλα όπου επιβιώνει ο ισχυρότερος και επιδιώκοντας να γίνει ο ίδιος ο ισχυρότερος μέσω της επιβολής τόσο σε γυναίκες όσο και σε ανταγωνιστές άντρες, η τραπ τελικά αποδέχεται και διαιωνίζει ευρύτερα συστήματα εξουσίας, όπως ο καπιταλισμός και η πατριαρχία.

Είναι αλήθεια ότι η πατριαρική και καπιταλιστική ιδεολογία δεν ξεπηδάνε από το πουθενά, αχρονικά και α-ιστορικά, αντιθέτως κατασκευάζονται και ανακατασκευάζονται σε κάθε εποχή από συγκεκριμένους θεσμούς. Η ποπ κουλτούρα γενικά και η τραπ συγκεκριμένα είναι ένας από τους τρόπους που τα πατριαρχικά και καπιταλιστικά πρότυπα προβάλλονται κάθε φορά ως φρέσκα και cool, αντί για παλιά και απαρχαιωμένα. Προσποιούμενη πως περιγράφει τον κόσμο απλά «όπως είναι» (οι άντρες θέλουν απλά να γαμήσουν, η ζωή είναι σκληρή, η ματσίλα είναι τακτική επιβίωσης στο γκέτο κτλ) η τραπ τον (ανά)κατασκευάζει ως αναπόδραστο, χωρίς να προσφέρει ένα όραμα αλλαγής ή έστω ενσυναίσθησης.

Πού μας αφήνει η παραπάνω ανάλυση; Η τραπ προφανώς και αξίζει κριτική για τα πρότυπα που προωθεί, αλλά και αναγνώριση ότι δεν επινόησε κανένα από αυτά, ότι δεν υπήρξε καμία «καθαρή» εποχή όπου οι νέοι ήταν αγνοί και άσπιλοι μέχρι που τους διέφθειρε οποιοδήποτε μουσικό είδος. Κάθε γενιά άλλωστε είχε τουλάχιστον μια μουσική που δαιμονοποιούταν, αλλά είμαι σίγουρη ότι οι προπαππούδες,οι παππούδες, ακόμα και οι πατεράδες μας δεν ήταν λιγότερο σεξιστές, επειδή δεν άκουγαν τραπ, ραπ ή heavy metal. Επομένως, ίσως ήρθε η ώρα να σταματήσει αυτός ο ηθικός πανικός που επικεντρώνεται σε συγκεκριμένα είδη και εικόνες και να εστιάσουμε σε ευρύτερα συστήματα εξουσίας, αντί να προσποιούμαστε ότι θα τα ξεφορτωθούμε απλά προωθώντας καλύτερες καλλιτεχνικές επιλογές.